احمد الجلاد، زبانشناس برجسته دانشگاه ایالتی اوهایو، موفق به رمزگشایی یکی از قدیمیترین خطوط نوشتاری به نام خط ظفاری شده است؛ خطی که بیش از یک قرن به عنوان معمایی باستانی باقی مانده بود و به تازگی با یافتههای جدید مشخص شده که خاستگاه آن برخلاف باورهای پیشین، جنوب عربستان نبوده است. این کشف نه تنها در حوزه زبانشناسی اهمیت فراوانی دارد، بلکه دیدگاه ما را نسبت به تاریخ فرهنگی و جغرافیایی منطقه ظفار عمان و اطراف آن بهطور اساسی تغییر میدهد.
به گزارش رسانه اخبار فناوری تک فاکس، خطوط مرموزی که به عنوان خط ظفاری شناخته میشوند، روی سطوح سنگی داخل غارها و بستر خشک رودخانههای استان ظفار عمان حک شدهاند و قدمت آنها به حدود ۲۴۰۰ سال پیش بازمیگردد. این نوشتهها به شکل خطوط مارپیچی و نشانههایی پیچیده به چشم میخورند که تا اوایل قرن بیستم رمزگشایی نشده بودند. پژوهشهای اولیه از سال ۱۹۰۰ آغاز شد؛ زمانی که دو باستانشناس بریتانیایی در کتابی درباره شبهجزیره عربستان جنوبی به این سنگنوشتهها اشاره کردند و پس از آن برترام توماس، نخستین اروپایی که از ربع الخالی عبور کرد، به وجود بناهای سنگی در ظفار اشاره کرد که با این خط علامتگذاری شده بودند. علاوه بر منطقه ظفار، نمونههایی از این خط در استان المهره یمن و جزیره سقطرا نیز کشف شده است که نشاندهنده گستردگی فرهنگی این خط در جنوب شبهجزیره عربستان است.
با این وجود، تا اوایل دهه ۱۹۹۰ این خطوط نسبتاً فراموش شده بودند تا اینکه علی محاش الشهری، کتیبهشناس عمانی، همراه با جرالدین کینگ، پژوهشگر بریتانیایی، تلاش کردند کتیبههای غارهای ظفار را به صورت جامع مستندسازی کنند. اگرچه آنها نتوانستند رمزگشایی کاملی از خط ظفاری ارائه دهند، اما موفق شدند دو زیرگونه متمایز از این خط را شناسایی کنند که به «خط ۱» و «خط ۲» معروف شدند. مطالعه جدید احمد الجلاد بر روی «خط ظفاری ۱»، که رایجترین نوع این خط است، متمرکز شده است.
الجلاد با بررسی دقیق عکسهای کتیبههایی که توسط محاش الشهری و کینگ گرفته شده بود، متوجه شد که یک نوشته مشخص از غاری در ظفار شامل حدود ۲۶ نماد یا گلیف مجزا است که هیچ یک از آنها تکرار نشدهاند. این نکته او را به این نتیجه رساند که این نوشته نه جملهای طولانی، بلکه فهرستی از حروف الفبایی این خط است. تایید این فرضیه زمانی به دست آمد که کتیبه دوم با همان نشانهها و ترتیب مشابه پیدا شد. حتی این توالی نشانهها در قالب خطوط مارپیچی در کتیبهای سوم در منطقه الدقم عمان مشاهده شد که یافتههای الجلاد را مستحکمتر کرد. این کتیبه در مجله باستانشناسی عمانی «اثر» منتشر شده است.
برای رمزگشایی الفبای خط ظفاری، الجلاد خطوط مشابهی را که در یمن باستان و شمال عربستان یافت شدهاند، بررسی کرد. این الفباها که با توالی ح-ل-ح-م آغاز میشوند، تحت عنوان «حلحم» شناخته میشوند. او فرض کرد که ترتیب حروف در خط ظفاری نیز باید مطابق با همین الگو باشد. با مقایسه و تطبیق نشانههای ظفاری با معادلهایشان در خط حلحم، الجلاد موفق شد صدای مربوط به هر حرف را تعیین کند و قدمهای اولیه در رمزگشایی کلمات این زبان گمشده را بردارد.
کلمات رمزگشاییشده، سرنخهای مهمی درباره مردمی که از خط ظفاری برای نوشتن زبان خود استفاده میکردند، ارائه میدهند. نخستین نکته این است که زبان مذکور عربی نبوده بلکه شاخهای باستانی از زبانهای بومی پیشااسلامی عمان است که هنوز در میان برخی جوامع منطقه ریشه دارد و گویشورانی دارد. این یافته نشان میدهد که خط ظفاری نمایانگر زبانی مستقل و متفاوت از زبان عربی متعارف است.
علاوه بر این، با بررسی دقیق شکل نمادها و مقایسه آنها با خطوط شناختهشده، الجلاد به این نتیجه رسید که این نمادها احتمالاً از خطی موسوم به «ثمودی ب» منشأ گرفتهاند. خطی که بهطور گسترده در بخش شمالی شبهجزیره عربستان، به ویژه در منطقهای که امروزه به نام استان نجد در عربستان سعودی شناخته میشود، به کار میرفته است. این موضوع حاکی از انتقال و تکامل اشکال حروف به سمت جنوب، یعنی به مناطق عمان و یمن فعلی است و تصویر جدیدی از جابهجایی فرهنگی و زبانی در این گستره جغرافیایی ارائه میکند.
مایکل مکدونالد، کتیبهشناس برجسته دانشگاه آکسفورد که در این مطالعه مشارکت نداشته، کار احمد الجلاد را گامی مهم و پیشرفت بزرگی در درک خطوط و زبانهای ناشناخته جنوب عربستان دانسته است. او تأکید میکند که نمادهای خط ظفاری از لحاظ شکل و ساختار شباهت بیشتری به خطوط باستانی شمال عربستان دارند تا خطوط شناختهشده جنوب شبهجزیره، و این موضوع برای فهم روند انتقال زبانها و سیستمهای نوشتاری در این منطقه اهمیت اساسی دارد.
رمزگشایی خط ظفاری ۱ نه تنها به کشف زبان و خط ناشناخته کمک میکند، بلکه به فهم بهتر محوطههای باستانشناسی مهمی همچون شهر بندری باستانی سمهرم در جنوب عمان یاری میرساند. سمهرم که از قرن سوم پیش از میلاد تا قرن پنجم میلادی فعال بوده، یکی از مراکز مهم تاریخی منطقه است. پیشتر مشخص بود که نام سمهرم در زبان باستانی جنوب عربستان به معنای «سومهو بلند» است، اما هویت سومهو و نقش او در تاریخ مبهم باقی مانده بود. یکی از کتیبههای ترجمهشده با خط ظفاری به وضوح میگوید: «دست سومهو بر او باد»، که نشان میدهد سومهو یک خدا بوده و نام این شهر برگرفته از او است.
اما دلیل اینکه چرا افراد آن زمان این الفبا را روی دیوارهای غارهای ظفار نوشتهاند، همچنان در هالهای از ابهام است. الجلاد بر این باور است که ممکن است این نوشتهها به منظور تمرین یادگیری الفبا به کار رفته باشند یا شاید مردم معتقد بودهاند که این نشانهها میتوانند در برابر بدیها و شرارتها محافظت ایجاد کنند. جالب آنکه در دو کتیبه، حروف خط ظفاری به گروههای چند حرفی تقسیم شدهاند که احتمالاً نشاندهنده وجود نوعی «سرود الفبایی» باستانی بوده است.
چه این کتیبهها صرفاً ابزار آموزشی بوده باشند و چه دارای معانی رمزی عمیقتر، شواهد به دست آمده نشان میدهد که این نوشتهها حامل اطلاعات و دانش گستردهای هستند که تا کنون ناشناخته باقی مانده بود و اکنون با رمزگشایی آنها، پنجرهای نوین به تاریخ، فرهنگ و زبانهای باستانی جنوب شبهجزیره عربستان گشوده شده است. این دستاورد نه تنها مرزهای علمی را جابجا کرده، بلکه امکان مطالعات دقیقتر و گستردهتری در حوزه باستانشناسی، زبانشناسی تاریخی و فرهنگ منطقه فراهم ساخته است.