در یک پژوهش تازه، وضعیت داروخانهها از منظر میزان انطباق با نیازها و محدودیتهای سالمندان مورد بررسی قرار گرفته است تا تصویری دقیق از شرایط کنونی ارائه خدمات دارویی به این بخش رو به افزایش جمعیت ترسیم شود. پدیده سالمندی امروز به یکی از مهمترین روندهای جمعیتی در سطح جهان تبدیل شده و افزایش امید به زندگی و ارتقای شاخصهای سلامت عمومی باعث شده کشورها با سرعت بیشتری وارد مرحله سالمند شدن جمعیت شوند. بر اساس گزارشهای سازمان جهانی بهداشت، تا سال ۲۰۵۰ جمعیت افراد بالای ۶۰ سال به حدود دو میلیارد نفر خواهد رسید که این موضوع پیامدهای گستردهای برای نظامهای سلامت و خدمات شهری به همراه دارد. ایران نیز از این روند مستثنی نیست و طی دهههای اخیر، سهم سالمندان در ساختار جمعیتی کشور به طور مستمر افزایش یافته است.
به گزارش رسانه اخبار فناوری تک فاکس، طبق پیشبینیهای سازمان ملل متحد، بیش از یکسوم جمعیت ایران در سال ۲۰۵۰ را سالمندان تشکیل خواهند داد؛ آماری که زنگ هشدار جدی برای سیاستگذاران و برنامهریزان حوزه سلامت و خدمات شهری محسوب میشود. با وجود چنین آیندهای، بسیاری از جوامع هنوز آمادگی لازم برای پاسخگویی به نیازهای متنوع این گروه را ندارند. یکی از چالشهای اساسی در این مسیر، طراحی و تنظیم فضاها و خدمات شهری به شکلی است که سالمندان بتوانند بدون وابستگی یا با حداقل کمک از آنها استفاده کنند. دسترسی آسان، کاهش موانع فیزیکی و ایجاد حس امنیت و آرامش در محیطهای خدماتی، از جمله الزامات مهم برای حفظ استقلال سالمندان و ارتقای کیفیت زندگی روزمره آنها به شمار میرود.
در پاسخ به این نیاز رو به گسترش، مفهوم «شهر دوستدار سالمند» در سطح جهانی مطرح شده است. در چنین شهری، فضاها و خدمات عمومی باید بیشترین سازگاری را با محدودیتهای جسمی، حرکتی و حسی افراد مسن داشته باشند. ارائه خدمات ساده، قابل دسترس و انعطافپذیر از ارکان اصلی این رویکرد محسوب میشود. در این میان، داروخانهها به عنوان یکی از مهمترین مراکز خدمات سلامت، نقش حیاتی در زندگی سالمندان دارند؛ چرا که این گروه به صورت منظم و گاه هفتگی برای دریافت دارو به داروخانهها مراجعه میکنند. بنابراین، سهولت دسترسی و کیفیت تعامل در داروخانهها میتواند تأثیر مستقیمی بر ایمنی درمان و احساس رضایت سالمندان داشته باشد.
تجربه برخی کشورها نشان داده است که حرکت به سمت داروخانههای بیمارمحور میتواند خدمات مؤثرتر و انسانیتری برای سالمندان فراهم کند. برای نمونه، در کشور اسپانیا مطالعاتی انجام شده که حاکی از بهبود کیفیت خدمات و افزایش رضایت سالمندان در داروخانههای سازگار با نیازهای این گروه است. با این حال، در ایران پژوهشهای محدودی در این حوزه صورت گرفته و تنها تعداد اندکی مطالعه درباره داروخانههای دوستدار سالمند در دسترس است. همین کمبود دادههای علمی، ضرورت انجام تحقیقات جدید را برای برنامهریزی دقیقتر، تدوین استانداردهای کاربردی و ایجاد محیطهای مناسبتر برای سالمندان بیش از پیش برجسته میکند.
در همین راستا، احمد طهماسبی قرابی، دانشجوی دکتری مدیریت خدمات بهداشتی و درمانی دانشگاه علوم پزشکی ایران، به همراه دو پژوهشگر دیگر از همین دانشگاه و با همکاری دانشگاه علوم پزشکی جندیشاپور اهواز، مطالعهای را با هدف ارزیابی داروخانهها بر اساس معیارهای سازگار با سالمندان انجام دادند. این پژوهش تلاش داشت تا با رویکردی علمی و نظاممند، وضعیت واقعی داروخانهها را بررسی کرده و نقاط قوت و ضعف آنها را در ارائه خدمات به سالمندان شناسایی کند. نتایج چنین بررسیهایی میتواند مبنایی برای اصلاح سیاستها و بهبود عملکرد داروخانهها در آینده نزدیک باشد.
این تحقیق از نوع توصیفی-تحلیلی بود و در منطقه گلستان شهر اهواز انجام شد. تمامی ۱۲ داروخانه فعال این منطقه به روش سرشماری وارد مطالعه شدند تا نتایج بهدستآمده نمایانگر کل وضعیت موجود باشد. برای گردآوری دادهها، از یک چکلیست استاندارد مرتبط با قابلیت تبدیل داروخانهها به داروخانههای دوستدار سالمند استفاده شد. این چکلیست ابعاد مختلفی از جمله دسترسی فیزیکی، نحوه برخورد کارکنان، ارائه اطلاعات دارویی و توجه به شرایط خاص سالمندان را پوشش میداد. پس از جمعآوری دادهها، اطلاعات با استفاده از روشهای آماری تحلیل شد تا بخشهای دارای عملکرد مطلوب و حوزههای نیازمند بهبود مشخص شوند.
نتایج این ارزیابی علمی که در مجله علوم پزشکی رازی وابسته به دانشگاه علوم پزشکی ایران منتشر شده، نشان میدهد که امتیاز کلی داروخانهها در سطح متوسط قرار دارد. تمامی داروخانههای دولتی مورد بررسی در این سطح ارزیابی شدند و در بخش خصوصی نیز حدود ۶۲ درصد داروخانهها وضعیت مشابهی داشتند. بررسی جزئیتر حاکی از آن بود که حیطه عاطفی، شامل برخورد محترمانه، توجه انسانی و ارتباط مناسب با سالمندان، بالاترین امتیاز را به خود اختصاص داده است. در مقابل، حیطه مراقبتی که به ارائه توضیحات دقیق درباره داروها و توجه به شرایط خاص سالمندان مربوط میشود، کمترین امتیاز را کسب کرده است.
در جمعبندی این پژوهش تأکید شده است که با توجه به رشد سریع جمعیت سالمندان، آمادگی داروخانهها برای ارائه خدمات مناسب به این گروه بهزودی به یکی از چالشهای مهم نظام سلامت تبدیل خواهد شد. تدوین سیاستهای هدفمند برای حرکت داروخانهها به سمت استانداردهای سازگار با سالمندان میتواند بخش قابل توجهی از مشکلات این گروه را در دریافت خدمات دارویی کاهش دهد. نتایج همچنین نشان میدهد که دولتی یا خصوصی بودن داروخانه بهتنهایی تضمینکننده کیفیت بهتر یا ضعیفتر خدمات نیست و رعایت معیارهای استاندارد در هر دو بخش ضروری است. آموزش کارکنان، بهبود طراحی محیط، سادهسازی دسترسی و تقویت ارتباط داروساز و سالمند میتواند نقش مهمی در ارتقای سلامت عمومی جامعه ایفا کند.