پژوهشی تازه که در ماه جاری منتشر شده، تصویری متفاوت از رفتار تغذیهای پشهها ارائه میدهد و یکی از فرضیات قدیمی در حشرهشناسی را به چالش میکشد. بر اساس این تحقیق، برخلاف باور رایج که مکیدن خون را رفتاری انحصاری برای پشههای ماده میدانست، شواهدی به دست آمده که نشان میدهد برخی پشههای نر نیز در شرایط خاص قادر به تغذیه از خون انسان و حیوانات هستند. این یافتهها میتواند ارزیابی ما از میزان خطری که پشهها برای سلامت انسان ایجاد میکنند را تغییر دهد. هرچند پژوهشگران تأکید دارند که هنوز برای نتیجهگیری قطعی زود است و این رفتار نیازمند شرایط مشخصی است، اما دادههای ارائهشده نشان میدهد که تقسیمبندی ساده و سنتی میان پشههای نر و ماده، دیگر پاسخگوی واقعیتهای زیستی این حشرات نیست.
به گزارش رسانه اخبار فناوری تک فاکس، این مطالعه توسط پژوهشگرانی از دانشگاه ایالتی پنسیلوانیا و چند مؤسسه تحقیقاتی دیگر انجام شده و نتایج آن بهصورت پیشچاپ در وبسایت bioRxiv منتشر شده است. محققان در مجموعهای از آزمایشهای کنترلشده و همچنین بررسی نمونههای طبیعی، شواهدی جمعآوری کردهاند که نشان میدهد برخی پشههای نر، دستکم در شرایط خاص محیطی و فیزیولوژیک، میتوانند از خون تغذیه کنند. به گفته نویسندگان، این کشف میتواند باور دیرینهای را که خطر پشههای نر برای انسان را ناچیز میدانست، زیر سؤال ببرد. با این حال، آنها تصریح میکنند که برای درک دامنه واقعی این پدیده در طبیعت و پیامدهای آن، به تحقیقات گستردهتر و دقیقتری نیاز است.
جیسون راسگون، نویسنده ارشد این پژوهش و حشرهشناس متخصص در بیماریهای منتقله از ناقلان، در گفتوگو با رسانهها بر اهمیت بررسی دقیق شرایط طبیعی تأکید کرده است. او معتقد است که بسیاری از تصورات ما درباره رفتار حشرات بر پایه مشاهدات محدود آزمایشگاهی شکل گرفته و لازم است آنچه در دنیای واقعی رخ میدهد با سختگیری علمی بیشتری بررسی شود. راسگون میگوید برای درک واقعی خطرات بالقوه پشهها، باید از سادهسازی بیش از حد پرهیز کرد و به دادههایی توجه داشت که ممکن است با انتظارات قبلی همخوان نباشند. از نگاه او، این مطالعه نمونهای از ضرورت بازنگری در دانستههای تثبیتشده علمی است.
سالها تصور میشد که پشههای نر بالغ برای تأمین انرژی صرفاً از شهد گلها و دیگر منابع قندی استفاده میکنند، در حالی که پشههای ماده برای تولیدمثل و بقا به خون حیوانات وابستهاند. راسگون و همکارانش نیز در آغاز قصد نداشتند این الگوی پذیرفتهشده را زیر سؤال ببرند. نقطه شروع ماجرا به چند سال قبل بازمیگردد، زمانی که یکی از دانشجویان تحصیلات تکمیلی در آزمایشگاه هنگام انجام آزمایشهای تغذیه خونی متوجه شد برخی از پشههایی که خون خوردهاند، نر هستند. این مشاهده غیرمنتظره میتوانست نادیده گرفته شود، اما راسگون تصمیم گرفت نمونهها را حفظ کند و موضوع را جدیتر بررسی کند.
راگون در آن زمان مقالهای از سال ۲۰۱۶ را به یاد آورد که نشان میداد پشههای نر گونه Culex quinquefasciatus را میتوان به تغذیه از خون ترغیب کرد، هرچند آن خون سمی بود و در نهایت باعث مرگ آنها میشد. او این پرسش را مطرح کرد که آیا در گونههای دیگر نیز چنین رفتاری بدون پیامد مرگبار رخ میدهد یا خیر. گروه پژوهشی پشههای نر خونخورده را زیر نظر گرفت و برخلاف انتظار، مشاهده شد که طول عمر آنها تفاوت معناداری با پشههای نری که فقط از رژیم قندی استفاده کرده بودند ندارد. این نتیجه، مسیر تحقیق را از یک کنجکاوی ساده به پروژهای جدیتر تغییر داد.
به گفته راسگون، بسیاری از پیشرفتهای علمی بزرگ از همین مشاهدههای بهظاهر تصادفی آغاز میشوند. او توضیح میدهد که اغلب تحقیقات مهم با یک پرسش ساده شروع میشوند: «این چرا عجیب است؟» اما بسیاری از پژوهشگران از کنار چنین نشانههایی عبور میکنند. با وجود محدودیت منابع، تیم او تحقیقات را ادامه داد. در یکی از آزمایشها مشخص شد که اگر پشههای نر برخی گونهها دچار کمآبی شوند، میتوان آنها را وادار کرد بهطور منظم از یک تغذیهکننده مصنوعی خون بمکند؛ رفتاری که پیشتر در پشههای ماده نیز مشاهده شده بود و نقش کمآبی را بهعنوان عامل محرک برجسته میکرد.
برای بررسی دقیقتر این فرضیه، پژوهشگران از فناوری ویرایش ژن کریسپر استفاده کردند و پشههایی را بهصورت ژنتیکی دستکاری کردند که توانایی تشخیص کمآبی را نداشته باشند. نتایج نشان داد این پشههای نر دیگر به سمت تغذیه خونی نمیروند، موضوعی که نقش کلیدی کمآبی را در این رفتار تقویت میکند. همزمان، راسگون یافتههای خود را با دیگر دانشمندان در میان گذاشت و همکاریهای تازهای شکل گرفت. برخی از همنویسندگان توانستند پشههای نری را که در طبیعت از خون تغذیه کرده بودند جمعآوری کنند؛ نمونههایی که حاوی دیانای مهرهداران، از جمله انسان و سگ، بودند.
آزمایشهای تکمیلی نشان داد که برخی پشههای نر نهتنها میتوانند خون بمکند، بلکه قابلیت آلوده شدن به ویروس نیل غربی، یکی از عوامل بیماریزای منتقله از طریق خون، را نیز دارند. نگرانکنندهتر اینکه ویروس میتواند در بدن این پشهها به سطحی از تکثیر برسد که در صورت انتقال به میزبان دیگر از طریق تغذیه خونی، احتمال ایجاد عفونت جدید وجود داشته باشد. در یکی از غیرمعمولترین آزمایشها، خود راسگون داوطلب شد و دستش را در معرض قفسی حاوی پشههای نر دچار کمآبی قرار داد؛ آزمایشی که نشان داد حتی نیش زدن و ایجاد واکنش ایمنی نیز ممکن است.
در جمعبندی، پژوهشگران دریافتند که دستکم پنج گونه از پشههای نر توانایی تغذیه از خون را دارند و پروژهای که با سه نویسنده آغاز شده بود، اکنون به همکاری ۱۷ پژوهشگر از کشورهای مختلف تبدیل شده است. با این حال، آنها هشدار میدهند که این رفتار احتمالاً به شرایط خاصی وابسته است و ممکن است در طبیعت بهندرت رخ دهد. پرسش مهم دیگر، نقش واقعی پشههای نر در انتقال بیماریهاست، بهویژه با توجه به استفاده گسترده از پشههای نر عقیم در برنامههای کنترل بیماریهایی مانند مالاریا؛ راهبردی که شاید خطرات پنهان بیشتری نسبت به تصور قبلی داشته باشد.