بقایای مواد منفجره جنگ، از جمله بمبها و مینهای زمینی عملنکرده، اثرات عمیق و گستردهای بر محیط زیست دارند که اغلب نادیده گرفته میشوند. این بقایا نه تنها تهدیدی جدی برای جان انسانها هستند، بلکه تخریبهای محیطی بلندمدتی ایجاد میکنند که میتواند دههها پس از پایان درگیریها ادامه یابد. درگیریهای مسلحانه امروز در نقاط مختلف جهان، علاوه بر خسارتهای انسانی، اثرات محیط زیستی گستردهای به جا میگذارند که بخشی از آن ناشی از حضور مهمات منفجر نشده در زمینهاست. این موضوع در عرصه فناوری و امنیت زیستمحیطی اهمیت بالایی دارد، چرا که پاکسازی این بقایا مستلزم استفاده از فناوریهای پیشرفته و منابع گسترده است.
به گزارش رسانه اخبار فناوری تک فاکس، درگیری نظامی روسیه و اوکراین از سال ۲۰۲۲ نمونهای شاخص از این پدیده محسوب میشود. بر اساس گزارشها، اوکراین اکنون به آلودهترین کشور جهان به مینهای زمینی تبدیل شده است. تا ژانویه ۲۰۲۴، تخمین زده میشود که تقریباً ۲۵ هزار کیلومتر مربع از زمینهای کشاورزی این کشور به مینها و دیگر بقایای انفجاری جنگ آلوده شده باشد. این آلودهسازی گسترده باعث اختلال شدید در فعالیتهای کشاورزی و کاهش چشمگیر تولید محصولات شده است. بهگونهای که تولید گندم در اوکراین از سال ۲۰۲۱ تا پایان ۲۰۲۴ حدود ۴۱ درصد کاهش یافته است، در حالی که این کشور historically یکی از بزرگترین صادرکنندگان محصولات کشاورزی در جهان بوده است.
اثرات تخریبی بقایای مواد منفجره جنگ زمانی تشدید میشود که در کنار آن تغییرات اقلیمی قرار میگیرد. افزایش دما، خشکسالی، و شدت رویدادهای آب و هوایی باعث کاهش حاصلخیزی خاک و گسترش بیابانزایی میشود. این تغییرات محیطی خطرات مینها را بیشتر کرده و عملاً دامنه تاثیرات مخرب آنها را افزایش میدهد. به عنوان مثال، سیلابها و بارندگیهای شدید میتوانند مینهای زمینی را از زیر خاک بیرون بیاورند و آنها را به مناطق پیشتر امن منتقل کنند، که این امر خطرات محیطی و انسانی را دوچندان میکند.
آمارها نشان میدهد که تهدید بقایای جنگ تنها محدود به تلفات انسانی نیست. در ماه آوریل ۲۰۲۴، دولت اوکراین اعلام کرد که از آغاز جنگ با روسیه، مینها و دیگر مهمات منفجر نشده بیش از ۱۰۰۰ تلفات غیرنظامی به جا گذاشتهاند. اما اثرات این مواد بر زمین و اکوسیستمها کمتر قابل اندازهگیری است. مطالعهای در کامبوج که دههها پس از جنگ ویتنام انجام شد، نشان داد که مهمات منفجر نشده همچنان مانع بهرهوری کشاورزی هستند. بسیاری از کشاورزان از استفاده از تجهیزات مدرن و تراکتورها اجتناب میکنند، زیرا این ابزار میتواند موجب انفجار بقایای مخفی در زمین شود.
علاوه بر این، بقایای جنگ آثار شیمیایی و زیستمحیطی خطرناکی بر خاک دارند. مینها و بمبهای منفجر نشده میتوانند فلزات سنگین و مواد سمی را به خاک و منابع آب وارد کنند. در مواردی، این آلایندهها تا ۶ کیلومتر از محل اولیه انفجار شناسایی شدهاند. فرایند پاکسازی نیز خود باعث آسیبدیدگی خاک میشود؛ استفاده از تجهیزات سنگین مینروبی یا انفجارهای کنترلشده میتواند به تخریب لایه حاصلخیز خاک و انتشار آلایندهها منجر شود. تحقیقات در پارک ملی هلگورد-سکران عراق نشان داده است که پس از عملیات مینروبی، فلزات خطرناکی مانند سرب، کادمیوم و آرسنیک در خاک شناسایی شدهاند که تهدیدی جدی برای سلامت انسان و اکوسیستمها به شمار میروند.
عوامل تغییرات اقلیمی نیز نقش مهمی در پیچیدگی این موضوع ایفا میکنند. خشکسالی، سیل و آتشسوزیهای جنگلی میتوانند تاثیر بقایای جنگ را تشدید کنند. به عنوان نمونه، سیلابها میتوانند مینهای زمینی را به مکانهای جدید منتقل کنند و خطر را در مناطق غیرمنتظره ایجاد نمایند. موجهای گرما نیز عامل انفجار مهمات رهاشده هستند، چنانکه در عراق در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹، انفجار چندین محل مهمات تحت تاثیر دمای بالای بیش از ۴۵ درجه سانتیگراد گزارش شد. همچنین وجود بقایای جنگ مانع واکنش به بلایای اقلیمی میشود، همانند آتشسوزیهای جنگلی شرق اوکراین در سال ۲۰۲۰ که حضور مینها مانع امدادرسانی مؤثر شد.
نمونههای متعدد جهانی نشان میدهد که بقایای مواد منفجره نه تنها زندگی انسانها، بلکه محیط زیست را برای دههها تحت تاثیر قرار میدهند. در لیبی، سیلابهای سال ۲۰۲۳ جابجایی مهمات را به دنبال داشت و روند امدادرسانی را پیچیده کرد. در سودان جنوبی در سال ۲۰۲۴ نیز سیل باعث شد تیمهای خنثیسازی مهمات برای ارزیابی زمینها اعزام شوند. حتی پس از پاکسازی زمینها، عوامل اقلیمی مانند خشکسالی در آنگولا و افزایش شوری خاک در سریلانکا مانع بهرهوری از زمینهای بازسازیشده شدند.
این واقعیت نشان میدهد که بقایای جنگ و تغییرات اقلیمی به طور جداییناپذیری با یکدیگر درهم تنیدهاند. پیامدهای بلندمدت این ترکیب خطرناک به گونهای است که مقابله با آن نیازمند رویکردی یکپارچه است. اقدامات احیای زمین، مدیریت بقایای جنگ و مقابله با تغییرات اقلیمی باید به صورت همزمان و هماهنگ انجام شوند تا بتوان از تخریبهای بیشتر جلوگیری کرد. اکنون بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد که فناوری، سیاستگذاری و اقدامهای عملی برای حفظ محیط زیست و امنیت انسانی در شرایط پس از جنگ مورد توجه قرار گیرد.