آیا ماهیها هم مانند انسانها به خواب فرو میروند؟ پاسخ دانشمندان به این پرسش مثبت است، اما با تفاوتهایی اساسی نسبت به آنچه ما از خواب میشناسیم. تحقیقات علمی نشان میدهد که ماهیها وارد حالتی شبیه خواب میشوند که نقش مهمی در ترمیم بدن و بازسازی انرژی دارد. این وضعیت، برخلاف خواب انسان که معمولاً با پلک زدن و بستن چشمها همراه است، در ماهیها با چشمان باز رخ میدهد، زیرا آنها پلک ندارند. از نگاه تکاملی، این رفتار نشان میدهد که نیاز به خواب یا استراحت، پدیدهای بسیار کهن و بنیادین در میان موجودات زنده بوده و از میلیونها سال پیش در چرخه حیات آنها وجود داشته است.
به گزارش رسانه اخبار فناوری تک فاکس، خواب در تعریف علمی، حالتی است که با کاهش واکنش نسبت به محرکهای بیرونی، کم شدن فعالیتهای حرکتی و توانایی بازگشت سریع به هوشیاری مشخص میشود. این فرآیند، همچون شیفت شبانه برای مغز عمل کرده و مسئول پاکسازی اطلاعات زائد، تثبیت حافظه و آمادهسازی بدن برای فعالیتهای روز بعد است. پژوهشگران برای سالها تصور میکردند که چنین ساختار پیچیدهای از خواب تنها به پستانداران و پرندگان اختصاص دارد، اما کشفیات جدید نشان میدهد که ماهیها نیز از الگوهای مشابهی برخوردارند. این موضوع پرسشهای تازهای درباره ریشههای تکاملی خواب در کل قلمرو حیوانات ایجاد کرده است.
یکی از پژوهشهای برجسته در این زمینه در سال ۲۰۱۹ توسط دانشمندان دانشگاه استنفورد انجام شد. آنها با بررسی فعالیت مغزی و بدنی گورخرماهی، موفق به شناسایی دو فاز متمایز خواب شدند که به ترتیب «خواب انفجاری آهسته» و «خواب موجانتشاری» نامگذاری شد. یافتهها نشان داد که این مراحل به طور شگفتانگیزی با خواب عمیق یا موجآهسته و همچنین خواب REM در پستانداران شباهت دارند. نکته جالبتر اینکه ماهیها بدون بستن چشم، در همین حالتها فرو میروند. این کشف نه تنها دانش ما درباره خواب حیوانات آبزی را گسترش داد، بلکه شواهدی ارزشمند در مورد قدمت بسیار طولانی فرآیند خواب ارائه کرد.
اهمیت این موضوع زمانی آشکارتر میشود که به فاصله تکاملی عظیم میان انسان و ماهیها توجه کنیم. بر اساس نتایج پژوهشهای علمی، خواب به عنوان یک نیاز حیاتی دستکم ۴۵۰ میلیون سال قدمت دارد. این بدان معناست که مدتها پیش از آنکه نخستین موجودات از اقیانوسها به خشکی مهاجرت کنند، سیستمهای زیستی برای تجربه خواب شکل گرفته بود. چنین کشفیات، خواب را نه یک ویژگی خاص گونههای پیشرفته، بلکه نیازی جهانی و دیرینه معرفی میکند که تقریباً در همه موجودات زنده حضور داشته است.
البته همه ماهیها قادر به تجربه این حالت نیستند. بررسیها نشان میدهد که بسیاری از ماهیهای اقیانوسهای آزاد که برای تنفس به حرکت مداوم وابستهاند، نمیتوانند وارد خواب عادی شوند. جریان دائمی آب از روی آبششها برای آنها حیاتی است و هرگونه توقف طولانی میتواند زندگیشان را به خطر بیندازد. این سبک زندگی باعث شده که چنین ماهیهایی هرگز فرصت بیحرکتی کامل نداشته باشند و بنابراین، شکل متفاوتی از استراحت را تجربه کنند.
با این حال، پژوهشگران معتقدند مغز این دسته از ماهیها نیز به طور کامل از استراحت محروم نمیشود. یک نظریه جذاب بیان میکند که این ماهیها هنگام شنا در گروههای بزرگ و هماهنگ، نوعی حالت ذهنی شبیه «خلبان خودکار» را تجربه میکنند. در چنین شرایطی، پردازش اطلاعات حسی برای هر ماهی به میزان قابل توجهی کاهش مییابد. این موضوع سبب میشود که مغز بدون توقف کامل، فرصت محدودی برای بازسازی و بازیابی انرژی داشته باشد. به عبارت دیگر، حرکت جمعی جایگزینی برای خواب عمیق در این گونهها محسوب میشود.
در حال حاضر، با وجود اینکه بیش از ۳۰ هزار گونه ماهی در جهان شناسایی شده است، مطالعات علمی درباره خواب تنها روی کمتر از ده گونه انجام گرفته است. این آمار نشان میدهد که دانش بشر در این حوزه هنوز در ابتدای مسیر قرار دارد و بخش بزرگی از دنیای اسرارآمیز خواب آبزیان ناشناخته باقی مانده است. بررسیهای بیشتر میتواند نه تنها به درک بهتر نیازهای زیستی این موجودات کمک کند، بلکه زوایای جدیدی از تکامل خواب در کل حیات روی زمین را آشکار سازد. آنچه مسلم است، خواب یا استراحت به عنوان یک ضرورت زیستی، ریشهای باستانی دارد و همچنان یکی از رمزآلودترین جنبههای زندگی موجودات زنده محسوب میشود.