پرستاری در بخشهای مرتبط با بیماران سرطانی تنها به رسیدگی بالینی و ارائه خدمات پزشکی محدود نمیشود. این حوزه گستردهتر از درمان جسمانی است و نیازمند توجه ویژه به ابعاد روانی، اجتماعی و حتی معنوی بیماران است. پرستاران در این مسیر نقشی حیاتی ایفا میکنند، زیرا آنان بیشترین ارتباط مستقیم را با بیماران دارند و میتوانند کیفیت زندگی آنان را به شکل قابلتوجهی تحت تأثیر قرار دهند. آموزش تخصصی و کافی برای پرستاران از اهمیت بالایی برخوردار است، چرا که بدون مهارتهای لازم در حوزه مراقبت تسکینی، امکان پاسخگویی کامل به نیازهای پیچیده بیماران وجود نخواهد داشت. بنابراین، تقویت دانش و توانمندیهای پرستاران در ابعاد مختلف مراقبت، یکی از ضرورتهای اصلی نظام سلامت محسوب میشود.
به گزارش رسانه اخبار فناوری تک فاکس، سرطان از جمله بیماریهایی است که روند رو به رشدی در سطح جهانی و ایران دارد و همین موضوع ضرورت توجه بیشتر به مراقبتهای تسکینی را برجسته میکند. مراقبت تسکینی مجموعهای از اقدامات تخصصی است که هدف اصلی آن کاهش درد، رنج و فشارهای ناشی از بیماریهای صعبالعلاج مانند سرطان است. این مراقبتها تنها بر وضعیت جسمی بیماران تمرکز ندارند، بلکه جنبههای روانی، اجتماعی و معنوی را نیز شامل میشوند. سازمان بهداشت جهانی بر این باور است که مراقبت تسکینی بخشی جداییناپذیر از نظام سلامت است و تمامی اعضای تیم درمانی، به ویژه پرستاران، باید توانایی ارائه آن را داشته باشند. بیماران مبتلا به سرطان بیشترین زمان درمان خود را در تعامل با پرستاران سپری میکنند، از این رو نقش پرستاران در تضمین کیفیت زندگی آنان نقشی کلیدی است.
در ایران طی سالهای اخیر توجه به موضوع مراقبت تسکینی افزایش یافته است. اقداماتی از سوی وزارت بهداشت و شبکه ملی تحقیقات سرطان آغاز شده، اما همچنان نبود یک برنامه آموزشی منسجم برای اعضای تیم درمان به ویژه پرستاران احساس میشود. بررسیها نشان میدهد که سطح دانش پرستاران ایرانی در حوزه مراقبت تسکینی کافی نیست و این کمبود آموزشی مانعی جدی در مسیر ارائه خدمات مؤثر به بیماران و خانوادههای آنان به شمار میرود. تجربههای جهانی نیز نشان داده است که آموزش مستمر میتواند تأثیر بسزایی در ارتقای کیفیت مراقبتها داشته باشد. به همین دلیل شناسایی نیازهای آموزشی پرستاران و طراحی برنامههایی متناسب با این نیازها، یک ضرورت اساسی برای نظام سلامت کشور است.
در همین راستا، نیر سلمانی از دانشکده علوم پزشکی میبد دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد به همراه سه نفر از همکاران خود پژوهشی را با هدف بررسی نیازهای آموزشی پرستاران شاغل در بخشهای آنکولوژی انجام دادهاند. این تحقیق با هدف مشخصسازی اولویتهای آموزشی و کمک به تدوین برنامههای مبتنی بر نیاز واقعی پرستاران در حوزه مراقبت تسکینی طراحی شد. اهمیت این پژوهش در آن است که برای نخستین بار به صورت منسجم، دیدگاه پرستاران در خصوص کمبودهای آموزشیشان مورد ارزیابی قرار گرفته و نتایج آن میتواند مبنای برنامهریزیهای آینده در حوزه سلامت باشد.
مطالعه انجامشده از نوع مقطعی–تحلیلی بود و تمامی ۶۹ پرستار شاغل در بخشهای آنکولوژی بیمارستان آموزشی درمانی شهید صدوقی یزد در آن مشارکت داشتند. گردآوری دادهها از طریق پرسشنامهای با عنوان «نیازهای آموزشی ضمن خدمت پرستاران در مراقبت تسکینی» انجام گرفت و سپس با کمک نرمافزارهای آماری مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. این فرآیند امکان شناسایی حوزههایی را فراهم کرد که پرستاران بیشترین نیاز آموزشی را در آن احساس میکنند و بدین ترتیب، اولویتبندی دقیقتری برای برنامههای آموزشی آینده به دست آمد.
یافتههای پژوهش نشان داد که میانگین سنی پرستاران حدود ۳۳ سال و میانگین سابقه کاری آنان نزدیک به ۹ سال بوده است. نتایج بیانگر آن بود که پرستاران در تمامی ابعاد مراقبت تسکینی به آموزش نیاز دارند. در میان اولویتها، کنترل علائم و تسکین درد به عنوان مهمترین نیاز آموزشی شناسایی شد. پس از آن، مسائل اخلاقی و کار گروهی در رتبه دوم و شناخت مفهوم کلی مراقبت تسکینی در جایگاه سوم قرار گرفتند. موضوعاتی مانند ارتباط و مشاوره با بیماران، مراقبت پیش از مرگ و توجه به ملاحظات فرهنگی و معنوی نیز در ردههای بعدی نیازهای آموزشی پرستاران قرار داشتند.
بررسیهای بیشتر نشان داد که تفاوت معناداری میان نیازهای آموزشی پرستاران با توجه به سن یا سابقه کاری آنان وجود ندارد. به بیان دیگر، هم پرستاران جوان و هم پرستاران با تجربه به طور یکسان به آموزش در زمینههای مراقبت تسکینی نیازمند هستند. این موضوع اهمیت تدوین یک برنامه آموزشی جامع و فراگیر را دوچندان میکند؛ برنامهای که بتواند تمامی پرستاران، صرفنظر از سطح تجربه، را تحت پوشش قرار دهد و آنان را برای ارائه خدماتی اثربخشتر آماده سازد.
این نتایج به وضوح نشان میدهند که بدون آموزش تخصصی و هدفمند، پرستاران قادر نخواهند بود پاسخگوی کامل نیازهای بیماران سرطانی و خانوادههای آنان باشند. به ویژه در حوزه مدیریت درد که یکی از حساسترین و اصلیترین وظایف پرستاران است، دانش و مهارت ویژهای لازم است. علاوه بر این، آشنایی با مسائل اخلاقی و توانایی کار گروهی در محیطهای پیچیده درمانی، نقشی تعیینکننده در ارتقای کیفیت مراقبتها دارد. به همین دلیل تقویت این حوزهها از طریق آموزش مستمر برای پرستاران، ضرورتی انکارناپذیر است.
مرور پژوهشهای مشابه در دیگر کشورها نیز حاکی از آن است که اولویتهای آموزشی پرستاران میتواند با توجه به شرایط و پیشینه آموزشی متفاوت باشد. در برخی کشورها، موضوعاتی مانند مراقبت پیش از مرگ یا مهارتهای ارتباطی و مشاورهای در صدر نیازهای آموزشی قرار گرفتهاند. تفاوتها اغلب به این دلیل است که در کشورهایی که آموزشهای تخصصی از پیش ارائه شده، پرستاران نیاز کمتری به برخی حوزهها دارند. در حالی که در ایران، بسیاری از پرستاران هنوز هیچ دوره رسمی یا کارگاه تخصصی در زمینه مراقبت تسکینی نگذراندهاند.
در نهایت، نتایج این پژوهش نشان میدهد که طراحی و اجرای برنامههای آموزشی مستمر و هدفمند برای پرستاران یک ضرورت فوری است. این برنامهها باید بر اساس نیازهای واقعی شناساییشده، از جمله مدیریت درد، اخلاق حرفهای، مهارتهای ارتباطی و توجه به ابعاد فرهنگی و معنوی، تدوین شوند. اجرای چنین آموزشهایی نه تنها موجب ارتقای کیفیت زندگی بیماران سرطانی خواهد شد، بلکه به بهبود رضایت شغلی پرستاران و افزایش اثربخشی خدمات درمانی نیز کمک خواهد کرد.
یافتههای این تحقیق در مجله پژوهش پرستاری ایران منتشر شده است. این نشریه علمی وابسته به انجمن علمی پرستاری ایران است و به انتشار مطالعاتی میپردازد که با هدف ارتقای دانش تخصصی و حرفهای پرستاران در کشور انجام میشوند. انتشار این مقاله بار دیگر بر ضرورت توجه سیاستگذاران حوزه سلامت به آموزش پرستاران در زمینه مراقبت تسکینی تأکید میکند.